|
گروه فعاليتهای قرآنی: گزارش زير میكوشد ابعاد و شاخصههای اصلی زندگانی و تلاوتهای استاد «محمد صديق منشاوی» را همزمان با سالروز تولد اين استاد مورد بررسی و تحليل قرار دهد.
 |
| استاد «محمدصديق منشاوی» |
زمانی كه زندگی قاريان مشهور جهان را مرور میكنيم، نامی آشنا ديدگان را به خويشتن خيره میسازد، نامی كه رسالت قاريان قرآن را در خاطرهها جاودانه ساخته است و اين نام، كسی نيست جز «محمد صديق منشاوی» از قاريان مشهور جهان اسلام.
«محمد صديق منشاوی» در 30 دیماه سال 1298 هجری شمسی مطابق با 20 ژانويه سال 1920 ميلادی در شهر منشأ واقع در استان «سوهاج» در منطقه صعيد مصر در خانوادهای مذهبی پا به عرصه وجود گذارد، پدرش يكی از قاريان صوفیمنش بود كه هرگز در مسير تلاوتش اجر و پاداشی طلب نكرد، از اين رو فرزندش محمد را نيز با چنين علايقی پرورش داد تا جايی كه تلاوت را تنها به جهت آنكه متعلق به اين كتاب مقدس است برگزيد.
استاد «صديق السيد منشاوی» را فردی در كمال خشوع و خضوع میخوانند، او چنان تقویپيشه بود كه هرگز در هيچ تلاوتی برای دريافت اجر و پاداش آن سخنی نگفت و تنها در محلی كه از وی دعوت شده بود حاضر میشد، آنگاه با وقاری سرشار از خشيت الهی باز میگشت و اين شيوهای بود كه در ميان فرزندانش نيز مشهود است، شهرت استاد «صديق السيد المنشاوی» به عنوان معلم، قاری و مجود قرآن مصر را در نورديده بود و از او تلاوتهای كميابی در راديوهای سوريه و لندن تا به امروز باقی است.
محمد صديق منشاوی از آنجا كه در شهر منشأ تولد يافت چون پدرش به المنشاوی ملقب شد و با تشويق و تعليم پدر به آموزش معارف قرآنی و تعليم قرائتهای مختلف پرداخت و در حالی كه بيش از چهار سال نداشت به جمع باسوادان روستا پيوست.
محمد صديق المنشاوی از همان ابتدا در محضر استاد «محمد النمكی» به حفظ كامل قرآن پرداخته و در سن هشت سالگی به افتخار عظيم حفظ كامل قرآن نائل شد، وی از سن 9 سالگی به بعد در شبهای ماه مبارك رمضان به قرائت قرآن در محافل دينی و مذهبی میپرداخت و اين امر تا سنين جوانی استاد ادامه داشت.
عمويش «احمد السيد» برای تعليم قرائات و علوم قرآنی او را به قاهره برد، محمد با خانواده عمويش در قاهره زندگی میكرد تا اين كه در 12 سالگی علم قرائات را از استاد «محمد مسعود» فرا گرفت و توانمندی او تا آن حد بود كه محمد مسعود از او و استعداد بكرش شگفتزده شده بود و به همين خاطر او را در مجالس تلاوت همراه خود میبرد و بدينسان بعد از آن كه شهرتش، مصر و مخصوصاً استان «سوهاج» را درنورديد، در سن 15 سالگی از استاد و پدرش مستقل شد و اينچنين، اعتماد به نفسش فزون گشت.
در سال 1953 ميلادی مجله راديو و تلويزيون، در يكی از شمارههايش از استاد محمد صديق منشاو ی نوشت كه او اولين قاریای بود كه راديو برای ضبط تلاوتش، تجهيزات فنی خود را به مكان تلاوت او منتقل كرد.
شهرت و زيبايی تلاوت وی زبانزد مردم مصر بود و زمانی كه مسئولان راديو، از آن آگاه شدند از وی دعوت كردند به راديو بيايد تا از او امتحانی گرفته شود و در صورت قبولی به عنوان قاری راديو به فعاليت بپردازد، ولی استاد منشاوی اين دعوت را نپذيرفت و گفت تمايلی به قرائت در راديو ندارم، چرا كه به شهرت آن احتياجی ندارم و هرگز نمیپذيرم كه از من امتحان بگيرند، اين طور شد كه برای مدير راديو چارهای نماند جز آنكه تجهيزات راديو را به محل تلاوت اين استاد منتقل كند.
| استاد «محمد صديق منشاوی» |
| «محمد صديق منشاوی» در 30 دیماه سال 1298 هجری شمسی مطابق با 20 ژانويه سال 1920 ميلادی در شهر منشأ واقع در استان «سوهاج» در منطقه صعيد مصر در خانوادهای مذهبی پا به عرصه وجود گذارد |
در يكی از شبهای ماه مبارك رمضان، زمانی كه اين استاد در روستايی از روستاهای مصر، برای خانوادهای داغدار در حال تلاوت بود، گروهی از راديو برای ضبط تلاوت وی به آن محل رفتند و در همان زمان، گروهی ديگر برای ضبط تلاوت پدرش، «صديق منشاوی» به روستای «العسيرات» در استان سوهاج در خانه «احمد ابورحاب» رفته بودند و اين برای اولين بار در تاريخ راديو بود كه راديو تجهيزات، كاركنان و مهندسان خود را برای ضبط تلاوت يكی از قاريان به جايی میفرستاد.
اين اتفاق را مجله راديو و تلويزيون نيز در صفحات خود درج كرد و زمانی كه مسئولان راديو اين دو تلاوت را از آنها ضبط كردند، دوباره از محمد صديق منشاوی و پدرش خواستند كه برای تلاوت به راديو بيايند، ولی باز هم آنها اين دعوت را نپذيرفتند.
اين موضع سبب ناراحتی بسيار شديد مسئولان راديو شد و نزديك بود كه اختلاف بزرگی روی دهد تا آنكه يكی از نزديكان استاد محمد صديق منشاوی، «عبدالفتاح باشا» كه ژنرالی بلند مرتبه بود، در اين مورد دخالت كرده و صراحتاً به استاد منشاوی گفت كه نپذيرفتن دعوت راديو پسنديده نيست و اين امتحان تنها از او گرفته نشده است و يادآوری كرد كه بعد از آنكه شيخ محمد دعوتشان را رد كرده است، راديو مهندسان و كارشناسان خود را برای ضبط تلاوتش به سويش فرستاده است و در برابر اين كار مسئولان راديو، نپذيرفتن دعوت آنان پسنديده نيست و در برابر اين رفتار خوب، متقابلاً چارهای جز رفتار خوب نيست.
ورود به رادیو
سرانجام بعد از اصرارهای عبدالفتاح باشا، استاد محمد صديق منشاوی به راديو رفت و اولين تلاوتی كه محمد صديق منشاوی در راديو مصر انجام داد، تلاوت سوره انفال بود و پس از اينكه به عنوان يكی از قاريان راديو مصر شناخته شد، از طرف وزارت اوقاف مصر به سمت قاری مسجد «الزمالك» منصوب شد و در آنجا با قرائت سوره كهف قرائت را آغاز كرد و قاری آنجا بود تا زمانی كه وفات يافت. (در مصر، هر يك از قراء قاری رسمی يكی از مساجد است و البته اين بدان معنا نيست كه در ديگر مساجد قرآن تلاوت نمیكنند.)
محمد صديق منشاوی همراه با استاد «كامل يوسف بهتيمی» از شاگردان مكتب قاری عظيمالشأن «محمد سلامه» بودند، منشاوی كل قرآن را به صورت تحقيق و ترتيل برای راديو مصر و برخی ديگر از راديوهای اسلامی مانند سوريه و ليبی تلاوت كرده كه به عنوان گنجينههای ارزشمند محفوظ و برخی از آنها در دسترس علاقهمندان قرار دارد.
محمد صديق منشاوی همچنين همراه با استاد «كامل يوسف البهتيمی» و استاد «فؤاد العروسی»، قرآن را به روايت «الدوری» به صورت ترتيل تلاوت كردهاند كه اين تلاوت در اختيار راديوی سودان است و بسياری هنوز اين ترتيل را نشنيدهاند و برای يافتن آن تلاش میكنند.
مرحوم منشاوی در تلاوت قرآن، لحن را به گونهای به كار میبرد كه هيچگاه بر آيات غالب نمیشود و آيات قرآن هميشه در تلاوتش حرف اول را میزند، وی به گونهای دستگاهها و مقامات را اجرا میكرد كه همه آنها را در تلاوتشان به كار میگيرند و مقامی را نمیتوان نام برد كه مرحوم منشاوی از آن در ضمن تلاوت استفاده نكرده باشد.
محمد صديق منشاوی در اولين سفر خارجی خود كه به دعوت «احمد سوكارنو» در سال 1955 صورت گرفت، همراه با استاد «عبدالباسط محمد عبدالصمد» به اندونزی سفر كرد، در آنجا تجليل و تشويق و علاقه مردم اندونزی به قرآن وی را تحت تأثير قرار داده بود به طوری كه از گريه آنان در طول تلاوت قرآن، اين استاد نيز به گريه افتاده بود.
حجاج قديمی ايرانی محمد صديق منشاوی را به ياد دارند كه در موسم حج در مسجد الحرام قرآن تلاوت میكرد و اين البته افتخاری نيست كه نصيب هركس شود، اين استاد به هيچ كلاس موسيقی نرفت و از هيچ موسيقيدانی نغمهها را فرا نگرفت.
ذكر كردهاند كه در اواخر دهه 60 ميلادی، يكی از موسيقیدانان بزرگ به او گفت: ای استاد، تنها صدای تو است كه موسيقی را در قرآن، جای میدهد، استاد منشاوی نيز به او گفت: ای دوست من! به تحقيق، من موسيقی را از قرآن گرفتم، پس چگونه میتوانی به قرآن با موسيقی لحن بدهی.
استاد محمد صديق منشاوی بسيار خوش برخورد و با فقرا و مسكينان مهربان بود، هنگامی كه در راهی كه به سوی مجلس قرائت يا محفلی كه برای اين منظور تشكيل شده بود، قدم مینهاد، نگاهش از شدت خشوع و حيا، به زمين دوخته شده بود.
بیماری و وفات استاد
محمد صديق منشاوی در سال 1966 ميلادی به بيماری تصلب شرايين دچار شد و پزشكان او را از تلاش بيش از حد و به خصوص فشار بر حنجره باز داشتند، در سال آخر عمرش تلاوتهای فوقالعاده سنگين و از نظر صوتی تلاوتهای مرتفعی را پياده میكرد و چون بيماری شدت يافت به بيمارستان دولتی انتقال يافت، «عبدالناصر» پادشاه مصر، چون از شدت بيماری اين استاد آگاه شد، دستور داد كه او را برای معالجه به لندن بفرستند كه مرگ او را در برگرفت. روحش شاد و يادش گرامی باد.
«محمد صدیق منشاوی» از نگاه کارشناسان و قاریان ایرانی
به جرأت میتوان گفت كه تلاوتهای محمد صديق منشاوی مانند تلاوتهای استاد عبدالباسط عامهپسند و فراگير است و شايد كمتر كسی باشد كه نام و صدای ملكوتی اين استاد را نشنيده باشد، اين استاد در بين قاريان ايرانی نيز از محبوبيت چشمگيری برخوردار است.
«احمد ابوالقاسمی» كارشناس و قاری بينالمللی قرآن كريم در گفتوگو با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) درباره استاد محمد صديق منشاوی میگويد: راز ماندگاری تلاوتهای استاد«منشاوی» در ابتدا بحث حزن قرائت وی از نظر سبك كار و ديگری بحث حزن در صدای اين استاد است كه جمع شدن حزن در نوع تلاوت و سبك و حزن در شخصيت استاد از مواردی است كه باعث میشود تلاوتهای وی ماندگار شود.
وی میافزايد: حزنی كه در نوع آهنگها و صدای استاد وجود دارد همچنين قابل درك بودن آهنگها، همگانی و عمومی بودن آهنگها و احساس قرائتهای استاد از دلايلی است كه باعث شده تا صدای استاد «منشاوی» در بين عوام پسنديدهتر از ديگر قراء باشد.
ابوالقاسمی معتقد است كه در تلاوتهای استاد «منشاوی» متانت و بلندی طبعی مشاهده میشود كه بهطور قطع در شخصيت اين استاد نيز وجود دارد، تعاريفی كه از ديگر قاريان مصری نيز شنيده میشود بيانگر اين است كه وی از نظر شخصيتی در كشور مصر قابل ستايش بوده و بسياری از قاريان بزرگ مصری از استاد «منشاوی» به نيكی و بزرگی ياد میكنند.
| تلاوتهایمنشاوی؛تلاوتهايیعامهپسند |
| تلاوتهای محمد صديق منشاوی مانند تلاوتهای استاد عبدالباسط عامهپسند و فراگير است و شايد كمتر كسی باشد كه نام و صدای ملكوتی اين استاد را نشنيده باشد، اين استاد در بين قاريان ايرانی نيز از محبوبيت چشمگيری برخوردار است |
وی درباره مقايسه تلاوتهای استاد منشاوی با استادی مانند مصطفی اسماعيل میگويد: قياس قرائت استادان با يكديگر اصولی نيست؛ چرا كه اين قراء دارای شرايط همسانی نيستند و تلاوت هر يك از اين قاريان از يك زاويه دارای اهميت است، بهطور مثال تلاوت «مصطفی اسماعيل» از برخی زوايا قویتر از استاد «منشاوی» است و يا از زوايای ديگر تلاوت استاد «منشاوی» قویتر است و قياس بين اين افراد كه فرق كلی با هم دارند صحيح نيست و بهطور كل استاد «منشاوی» در عصر و زمان خودش يكی از بهترينها بود.
ابوالقاسمی درباره صدای منشاوی نيز اينگونه سخن میگويد: توانمند بودن صدای استاد خيلی عجيب است و جزء صداهای نادر بهشمار میآيد و اين توانمندی در اجرا و صدا يكی از ويژگیهای صوتی اين استاد است.
سيد«علی سرابی» قاری قرآن و مدير عامل اتحاديه تشكلهای قرآنی كشور نيز در گفتوگو با ايكنا درباره استاد محمد صديق منشاوی چنين میگويد: يك ويژگی منحصر به فرد مربوط به خود مرحوم «محمدصديق منشاوی» است، صدای اين استاد نيز بسيار لطيف و دلنشين است كه از جهاتی منحصر به فرد است و لطافت ويژهای دارد و در نهايت ويژگی خاص مرحوم «منشاوی» صدای ملكوتی وی است.
وی میافزايد: برداشت من از قاريان مصری به ويژه مرحوم «منشاوی» اين است كه قرائت قرآن در واقع در فرهنگ مصر و همچنين به ويژه در فرهنگ ما صرفاً يك كار هنری و تفننی برای اوقات فراغت نيست بلكه قرائت قرآن بستری برای انتقال معارف و مفاهيم عاليه قرآن كريم است.
سرابی معتقد است كه ترتيل استاد از نغمههای ساده و از پيچيدگی كمتری برخوردار است و از لحاظ لحنی نسبت به ترتيلهای ديگران غنیتر است، ويژگی صدا، لطافت صدا و حزين بودن از نكات قابل توجهی است كه در ترتيل وی وجود دارد و ديگری موزون و يكدست بودن ترتيل از لحاظ سرعت و تكثير كلام يا همان ضرب آهنگ قرائت است كه مورد توجه همگان قرار گرفته است.
سرابی به يكدست بودن، زيبايی، دلنشينی، محكم بودن و برجستگی صوتی استاد اشاره میكند و میگويد: اين موارد باعث شده تا ترتيل استاد «منشاوی» از لحاظ صوتی و تنوع آهنگی بيشتر مورد توجه عامه قرار گيرد.
«رضا محمدپور» قاری بينالمللی و نفر اول مسابقات رشته قرائت هندوستان نيز در گفتوگو با ايكنا درباره استاد منشاوی چنين میگويد: يكی از رازهای ماندگاری تلاوتهای استاد «منشاوی» خلوص و پاكی است كه در تلاوتهای اين استاد موج میزند و ناشی از نزديكی روحيات و اخلاقيات وی با مفاهيم قرآنی است.
وی میافزايد: تا جايی كه از زندگینامه اين استاد اطلاع دارم، استاد شخصيت بسيار مستقلی داشت و در عين تواضع به دنبال شهرت و مقام نبود و زمانی كه از طرف راديو قرآن مصر از وی برای تلاوت در راديو دعوت شد استاد قبول نكرد و دستاندركاران راديو قرآن نيز به محل تلاوتهای اين استاد رفته و تلاوت استاد را ضبط میكنند كه اين مورد برای هيچ يك از قاريان مشهور آن زمان سابقه نداشت.
اين قاری بينالمللی به تأثير تلاوت استاد بر غير مسلمانان اشاره میكند و میافزايد: استاد با تلاوتهای بسيار شيوا و رسای خود نه تنها موجب اسلام آوردن بسياری از غير مسلمانان شد بلكه در ايجاد روحيه معنوی بين مسلمانان نيز بسيار تأثيرگذار بود.
اين قاری بينالمللی معتقد است كه صوت استاد مردم را شيفته خود میكرد بطوری كه در پردههای صوت ايشان آرامش، ثبات و يكرنگی خاصی وجود دارد و كوچكترين اضطراب و تنشی در صوت ايشان مشاهده نمیشود و رديفهايی كه ايشان برای نغمات بهكار میبرند منحصر به فرد بود.
رضا محمدپور يكی ديگر از ويژگیهای تلاوتهای استاد «منشاوی» را وجود حزن بسيار بالا در صوت و لحن وی عنوان میكند و میافزايد: در احاديث آمده است كه قرآن با حزن نازل شده و كسی كه قرآن تلاوت میكند بهتر است آن را با حزن قرائت كند، تلاوت استاد منشاوی نيز بهگونهای است كه اگر آن را در آرامش گوش دهيد دل انسان را به تسخير خود در میآورد و به نحوی صوت استاد معجزه الهی است.
وی درباره صدای استاد منشاوی نيز میگويد: صوت و تلاوت استاد با وجود فنی بودن سادگی خاصی دارد و همچنين وی با متانت و وقار خاصی قرآن را تلاوت میكرد و از كارهای اضافی در صوت و لحن پرهيز داشت و بههمين دليل است كه تلاوتهای استاد «منشاوی» را بيشتر عامه مردم هم میپسندند.
تحليلی كوتاه درباره تلاوتهای استاد «محمد صديق منشاوی»
آنچه كه درباره سبك و شيوه استاد محمد صديق منشاوی در تلاوت قرآن میتوان گفت اين است كه با اينكه شيوه تلاوت اين استاد منحصر به وی نبوده و به طور موروثی در خانواده قاریپرور آنان مورد استفاده قرار گرفته است، اما به سبب آنكه اين شيوه توسط وی به اوج شكوفايی و بلوغ لحنی رسيده و به جهانيان معرفی شده است او را نماينده اين سبك به حساب میآوريم، چرا كه به رغم آنكه پيش از او مرحوم پدرش و همزمان با وی برادر كوچكتر و برخی ديگر از اعضای خانواده اين استاد از چنين سبكی بهره بردهاند، اما بیترديد اين قاری برجسته، هنر و ذوق افزونتری دربازپروری و رشد اين سبك از خود بروز داده و اين شيوه را در طول زندگی قرآنی خود به نقطه كمال رسانيده است.
شاخصههای صوتی تلاوت استاد منشاوی
1. زيبايی و گيرايی طنين صدای اين استاد را میتوان مهمترين عنصر صوت وی دانست كه توانسته است طرفداران فراوانی را به خود جذب كند، اين استاد از صدايی شفاف، حزنآور، دارای بم و زير مناسب، تحريرپذير و بسيار منعطف برخوردار است كه دارای ارتفاعی در حدود 14 درجه صوتی است.
2. به طور كلی طنين صدا و شيوه به كارگيری لحنها و نغمات توسط اين استاد به گونهای است كه عبارت «فاقرءوه بالحزن» از حديثی مشهور را در ياد انسان تداعی میكند و اين حزن ذاتی نمايان در طول تلاوت وی را شايد در هيچ تلاوت ديگری تا اين حد نتوان يافت.
شاخصههای لحنی تلاوت استاد منشاوی
1. پيروی از خط سير لحنی مشخص و كمنوسان در طول تلاوت و استفاده از تمامی مقامهای اصلی عربی و نيز برخی مقامهای فرعی نظير «حجاز كار» و «عراق» در تلاوت همچنين عدم استفاده از پردههای اوج يا جواب (جواب جواب اصطلاحی) در اجرای مقامهای مختلف.
| شاخصههایصوتیتلاوتاستادمنشاوی: |
| زيبايی و گيرايی طنين صدای اين استاد را میتوان مهمترين عنصر صوت وی دانست كه توانسته است طرفداران فراوانی را به خود جذب كند، اين استاد از صدايی شفاف، حزنآور، دارای بم و زير مناسب، تحريرپذير و بسيار منعطف برخوردار است كه دارای ارتفاعی در حدود 14 درجه صوتی است |
2. استفاده نادر از شيوه تركيب مقامها در تلاوت كه از جمله آن میتوان به تركيب رست و سيكا اشاره كرد، همچنين صعودها و نزولها به طور معمول در رديفهای لحنی مجزا ــ مانند شيوه استاد «عبدالباسط محمد عبدالصمد» ــ انجام میشود اما در پارهای موارد از اين امر عدول كرده است.
3. به طور معمول قفلات تلاوت او (تحريرها و ضربآهنگهای تلاوت در پايان هر آيه) در رديفهايی كه پس از مقدمه تلاوت مورد استفاده قرار میگيرد همراه با تحرير و در همان پرده توسط يا اوج و بدون بازگشت به درجه اصلی (استقرار) صوت است.
تلاوتهای تحقيق استاد «محمد صديق منشاوی» را اينجا بشنويد!
گزارش از: سيد جاسم موسوی
منابع:
1) مصاحبههای خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) با كارشناسان و استادان قرآنی ايران درباره «محمد صديق منشاوی» از تاريخ 26 دیماه 86 لغايت 30 دیماه 86
2) وب سايت قاريان قرآن كريم
3) وبسايت صدای قرآن
4) وبسايت استاد «محمد صديق منشاوی»
5) كتاب «پژوهشی در جلوههای موسيقايی هنر تلاوت» نوشته «غلامرضا شاهميوه اصفهانی»
6) كتاب «نگاهی به زندگانی قاريان مشهور قرآن كريم» نوشته «مريم قاسم احمد» | 
