قاریان قرآن ارومیه

انسان کامل مفهومی است که در ابتدا محیی الدین ابن عربی در اسلام مطرح کرد. دراین باره که انسان کامل به چه دلیل کامل نامیده می شود و مصداق او درعالم خارج چه کسی است ودارای چه ویژگی هایی باید باشد سخنان زیادی گفته شده، ممکن است فردی چنین گمان برد که مفهوم انسان کامل می تواند بر هرفردی که ازخود رهیده و از ظلمات نفسانی خارج شده و درطریق سلوک گام می نهد اطلاق شود اما با اندک تاملی دراندیشه های ابن عربی این ظن شما محکوم به بطلان خواهد بود.

واژه انسان کامل از نظر او برانسانی اطلاق می شود که مظهر جمیع صفات واسماء الهی است. زمین و آسمان به برکت او خلق شده و رزق و عنایات الهی به مدد فیض او به خلائق می رسد. انسان کامل گرچه به صورت انسانی عادی است اما تنها بر بالاترین مرتبه از مراتب انسانیت که مقام انبیا و اولیای الهی است صادق است. از نظر او انبیای الهی هریک مظهری از مظاهر صفات و اسماء الله هستند. هریک صفتی را از اله و رب خویش در اختیار دارند اما انسان کامل خود به تنهایی مظهر جمیع اسماء وصفات الهی می باشد (علوی نژاد .1382) " او نوع علم هریک از انبیا را تفسیر میکند واسمی ازاسماء حق راکه درآن پیامبر غالب است . زیرا هرپیامبری زیر تاثیر اسمی ازاسما ء الهی است به جز محمد (ص) که او تحت تاثیر اسم الله است که شامل همه اسماء الهی است ."( همان)

پس انسان کامل درعالم خارج مصداقش حقیقت محمدیه (ص) است. ناگفته نماند که منظور ازکلمه یا حقیقت محمدیه (ص) شخص نبی خاتم نیست بلکه مقام وجایگاهی است ظهوریافته در انسا ن که جامع همه اسماء وصفات الهی است اما دراین میان تنها این رسول اعظم(ص) است که ازاین جایگاه برخورداراست. او هم مرتبه نبوت را داراست هم رسالت وهم ولایت کلیه را. همه انبیا و اولیا ورثه اویند و نزدیکترین فرد از اولیا نیز به این مقام شخص امیرالمومنین است .( برزگر خالقی . کرباسی 1383) ائمه معصومین علیهم السلام نیز بعنوان امامان دین در مقام عصمت از خطا و گناه، بعنوان انسانهای کامل در عصر خود شناخته می شوند که نور وجود ایشان برهمه خلایق گسترده است.

شهید مطهری بعد از اینکه انسان کامل را در فرهنگ ها و تفکرهای شرق و غرب بررسی می کند انسان کامل را اینچنین تعریف می کند: «انسانی که قهرمان همه ارزشهای انسانی است و در همه میدان های انسانیت، قهرمان است.»(انسان کامل)

آنچنانکه قرآن انسان را خلیفه خدا در زمین می داند «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَة»(بقره/30) (هنگامى را که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من در روى زمین، جانشینى [نماینده‏اى‏] قرار خواهم داد.) خلیفه خدا باید در همه عرصه های زندگی قهرمان باشد، و البته در آیه ای دیگر به حضرت داوود به عنوان خلیفه اشاره می کند «یَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ»(ص/26) (ای داوود تو را در زمین خلیفه قرار دادیم) پس خلیفه خدا که همان انسان کامل است، حجت الهی می باشد و حجت های الهی در هر عصر و زمانی از طرف خدا منصوب می شوند که پیامبران و امامان معصوم این نقش را در میان بشر دارند.

بشر برای رسیدن به سعادت خود که همان دستیابی به فضایل انسان کامل است باید متمسک و متوسل به همین حجت های الهی شود. در زیارت جامعه کبیره اشاره های مشخصی به خصوصیات امامان معصوم علیهم السلام می شود از جمله اینکه: «مَن اَرادَ الله بدأ بکم» هر کس بخواهد به خدا برسد باید از شما شروع کند.

حضرت امام در کتابهای خود نشانه هایی را برای انسان کامل معرفی می کند که به اختصار بیان می کنیم:

1. انسان کامل مخاطب کلام خدا درمرتبه واحدیت

" به نظر ایشان کلام خدا به مرتبه واحدیت و احدیت تقسیم می شود و هرکدام یک مرتبه ذاتی و یک مرتبه فعلی دارند. مخاطب کلام الهی در مرتبه واحدیت انسان کامل است ".

2. معجزه

این چنین صفتی از دیگاه امام ناشی از عبودیت است که ربوبیت را به دنبال دارد. چنانکه در روایت امام صادق علیه السلام هم اشاره می شود. «العبودیّة جوهرة کُنهُها الرّبوبیّة...»(مصباح الشریعة-ترجمه مصطفوى ص454)

3. اسم اعظم

در روایات داریم که گفته شده آصف که توانست تخت ملکه سبا را طرفه العینی درحضور سلیمان (ع) حاضر سازد یک یا دوحرف را از اسم اعظم دارا بود ولی اهل بیت علیهم السلام دارای همه آن هستند. ایشان معتقدند که : «اگر اسمای الهی را با توجه به ظهور وکثرت درنظر بگیریم دراین صورت به اعظم وغیر اعظم تقسیم می شوند اما اگر اسمای الهی را به اعتبار احدیت درنظر بگیریم تمام اسمای الهی دراین صورت اسم اعظم خواهند بود.»

4. نداشتن حد یقف

ایشان درجایی می فرمایند : "اهل یثرب انسانی، مقام مشخصی ندارند و انسان کامل رق منشوری است که ازهیولای قابل تجلی گرفته و تا استهلاک درحضرت احدیت گسترده است " .

5 . مقام عبودیت

از نظر امام فخر انسان کامل این است که او را عبدالله بدانند کما اینکه در شهادت در نماز گفته می شود که رسول الله، عبدالله است و سپس رسول الله . " . . . عبودیت از بالاترین افتخارات پیامبر اکرم است " .

6 . عقل کل وروح کل

" مصداق ارواحکم فی الارواح و اجسادکم فی الاجساد "

7. او را دارای مقام تدلی می دانند

" مقام عند الرب بودن . . . که مقام قرب مطلق و شهود رحمت واسعه الهی است " وبه تعبیر امام " فقر مطلق ومشیه مطلقه است " .

8 . مقام قاب قوسین

" مقام اسما وصفات و حضرت علمیه است که آن را تعین ثانی می گویند " .

9. مقام «أو أدنی» یا قلب وسیع

امام دراین باره می فرمایند ". . . یعنی مقام اتصال به احدیت. بنابراین چون وجود به معنای وجود منبسط است پس قلب حضرت ختمی مرتبت اوسع از وجود است زیرا دارای مقام اتصال به احدیت است واین اوسع از وجود منبسط است ".

10. ظهور وتجلی حق متعال درانسان کامل

این همانی است که ما دربخش معرفی انسان کامل ازآن با این عنوان یاد کردیم که او آینه تمام نمای ذات احدیت است. امام در این میان می فرمایند " انسان کامل جمیع سلسله وجود است و اول وآخر وظاهر وباطن است . . . " .(احمد عابدی)

انسان کامل از دیدگاه امام خمینی(ره) انسانی است که بر قوای خود مسلط باشد و مراحل روحی خود را از لحاظ اخلاقی کامل کند. در این حال انسان مظهر قدرت، علم، کمال، وجود و عفو الهی می‌شود. از این حیث همه انسانها در پیروی از حجتهای الهی می توانند به مراتبی از کمال انسانی دست یابند که در ابعاد مختلف وجودی انسان جریان دارد.

منابع:

- عابدی، احمد. انسان کامل از دیدگاه امام خمینی (ره). آینه پژوهش، مهر و آبان 1378، شماره58. (9 صفحه - از 64 تا 72)

- اسماعیلی، هادی. الکوکب الدری فی بحر لجی. تحقیق درسی.

- علوی نژاد، سید محمد حیدر. افق های کمال. نشر بوستان کتاب قم، 1382.

- مطهری، مرتضی. انسان کامل. تهران، صدرا.